Divan edebiyatı nazım şekilleri, 13. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar süren klasik Türk şiirinin yapı taşlarıdır. Bu nazım şekilleri temel olarak üç gruba ayrılır: beyitlerle kurulanlar (gazel, kaside, mesnevi), dörtlüklerle kurulanlar (rubai, tuyuğ, şarkı) ve bentlerle kurulanlar (muhammes, terkib-i bent). Her bir şeklin kendine özgü kafiye düzeni, vezni ve konusu vardır.
Bu rehberde, divan şiirinin tüm nazım şekillerini örneklerle açıklayacak, aruz ölçüsü ve kafiye sistemini anlaşılır bir dille ele alacağız. Türk dili ve edebiyatı alanında derinleşmek isteyenler için bu içerik temel bir başvuru kaynağı olacaktır.
Özel Ders Alanı
En İyi Türk Dili ve Edebiyatı Öğretmenlerinden Ders Al
13
Temel Nazım Şekli
600
Yıllık Gelenek
3
Ana Yapı Grubu
"Şiir söylemek kolaydır, söyletmek güçtür."
— Fuzuli
Beyitlerle Kurulan Nazım Şekilleri
Beyit, divan şiirinin en küçük anlam birimidir. İki mısradan oluşur ve kendi içinde bütün bir anlam taşır. Beyitlerle kurulan nazım şekilleri, divan edebiyatının en yaygın ve prestijli formlarını oluşturur.
Gazel
Beyit Sayısı
5-15 beyit
Kafiye Düzeni
aa / ba / ca / da...
Ana Konu
Aşk, sevgi, güzellik
Gazel, divan edebiyatının en çok sevilen ve yazılan nazım şeklidir. İlk beyite "matla", son beyite "makta", en güzel beyite "beyt-ül gazel" denir. Şairin mahlasını kullandığı beyit genellikle son beyittir.
Fuzuli'den Örnek
"Beni candan usandırdı cefâdan yâr usanmaz mı
Felekler yandı âhımdan murâdım şem'i yanmaz mı"
Kaside
Beyit Sayısı
33-99 beyit
Kafiye Düzeni
aa / ba / ca / da...
Ana Konu
Övgü, methiye
Kaside, din veya devlet büyüklerini övmek amacıyla yazılır. Nesib/teşbib, girizgah, methiye, tegazzül, fahriye ve dua bölümlerinden oluşur. Kasideler konularına göre bahariye, ramazaniye, su kasidesi gibi adlar alır.
Kaside Bölümleri
Nesib: Giriş, doğa veya sevgili tasviri | Girizgah: Asıl konuya geçiş | Methiye: Övgü bölümü | Fahriye: Şairin kendini övmesi | Dua: İyi dilekler
Mesnevi
Beyit Sayısı
Sınırsız
Kafiye Düzeni
aa / bb / cc / dd...
Ana Konu
Hikaye, destan
Mesnevi, her beyitin kendi arasında kafiyeli olduğu uzun anlatı şiiridir. Bu özelliği sayesinde binlerce beyitlik destanlar, aşk hikayeleri ve tasavvufi eserler yazılabilir. Leyla ile Mecnun, Hüsn ü Aşk gibi klasikler bu formda kaleme alınmıştır.
Ünlü Mesneviler
Mevlana - Mesnevi-i Manevi | Fuzuli - Leyla vü Mecnun | Şeyh Galip - Hüsn ü Aşk | Süleyman Çelebi - Mevlid
Dörtlüklerle Kurulan Nazım Şekilleri
Dörtlük temelli nazım şekilleri, dört mısralık birimlerden oluşur. Bu formlar genellikle daha kısa ve yoğun anlatıma sahiptir. İstanbul Türkçe özel ders ile bu nazım şekillerini derinlemesine öğrenebilirsiniz.
Rubai
Kafiye: a-a-b-a
Dört mısradan oluşan, felsefi ve hikemi konuları işleyen nazım şeklidir. İran kökenlidir ve Ömer Hayyam ile özdeşleşmiştir.
"Gül devri geçer, bülbül ötüşmez olur
Aşık ciğeri yanmaktan bıkıp usanmaz olur"
Tuyuğ
Kafiye: a-a-b-a
Rubai ile aynı kafiye düzenine sahip ancak Türklere özgü bir nazım şeklidir. Aruzun özel bir kalıbıyla yazılır.
Kadı Burhaneddin ve Nesimi'nin en güzel örneklerini verdiği bu form, 14-15. yüzyıllarda yaygınlaşmıştır.
Şarkı
Kafiye: a-a-a-a / b-b-b-a
Bestelenmek için yazılan, dörtlüklerden oluşan nazım şeklidir. Türklere özgüdür ve Nedim bu alanda zirveyi temsil eder.
"Bir safa bahşedelim gel şu dil-i nâ-şâda
Gidelim serv-i revanım yürü Sa'dâbâd'a"
Murabba
Kafiye: a-a-a-a / b-b-b-a
Dörder mısralık bentlerden oluşur. Her türlü konu işlenebilir. Genellikle 3-7 bent arasında yazılır.
Son mısra her bentte tekrar ederse "murabba-ı mütekerrir" adını alır.
Bentlerle Kurulan Nazım Şekilleri
Bent, birden fazla beyitin bir araya gelmesiyle oluşan yapılardır. Bu nazım şekilleri daha uzun ve karmaşık yapılara sahiptir. Beş mısralık bente "muhammes", altı mısralık bente "müseddes" denir.
Terkib-i Bent
5-10 beyitlik bentlerin bir "vasıta beyti" ile birbirine bağlandığı nazım şeklidir. Her bendin sonundaki vasıta beyti farklıdır.
Konuları
Felsefi düşünceler, toplumsal eleştiri, hayatın geçiciliği, talih şikayetleri
Usta şairler: Bağdatlı Ruhi, Ziya Paşa
Terci-i Bent
Terkib-i bent ile aynı yapıdadır ancak farkı, her bendin sonundaki vasıta beytinin aynı olmasıdır. Bu tekrar, şiire müzikalite katar.
Konuları
Dini-tasavvufi konular, Allah'ın kudreti, evrenin sırları
Usta şairler: Ziya Paşa, Namık Kemal
Nazım Şekilleri Karşılaştırma Tablosu
Temel özelliklerin özet görünümü
| Nazım Şekli | Yapı Birimi | Kafiye Düzeni | Konu |
|---|---|---|---|
| Gazel | 5-15 beyit | aa ba ca da | Aşk, güzellik |
| Kaside | 33-99 beyit | aa ba ca da | Övgü, methiye |
| Mesnevi | Sınırsız beyit | aa bb cc dd | Hikaye, destan |
| Rubai | 4 mısra | a a b a | Felsefe, hikmet |
| Şarkı | 4'lük bentler | aaaa bbba | Aşk, eğlence |
| Terkib-i Bent | 5-10 beyitlik bent | Değişken vasıta | Felsefi, eleştiri |
Aruz Ölçüsü ve Kafiye Sistemi
Aruz ölçüsü, hecelerin uzun ve kısa oluşuna dayanan bir vezin sistemidir. Arap edebiyatından alınmış olup divan şiirinin temel ritim kaynağıdır. Edebiyat derslerinde aruz öğrenmek, klasik şiiri anlamanın anahtarıdır.
Kısa Hece ( . )
Açık hece olarak da bilinir. Kısa ünlü ile biten hecelerdir. Örnek: "ge-", "ne-", "bi-"
Uzun Hece ( - )
Kapalı hece olarak da bilinir. Uzun ünlü veya ünsüzle biten hecelerdir. Örnek: "-lar", "-den", "aşk"
Yaygın Kalıplar
Fâilâtün fâilâtün fâilâtün fâilün (.-.-- x4), Mefâîlün mefâîlün mefâîlün mefâîlün
Divan Edebiyatının Ustaları
Nazım Şekillerine Göre Önemli Şairler
Fuzuli
Gazel ustası
Nef'i
Kaside ustası
Nedim
Şarkı ustası
Şeyh Galip
Mesnevi ustası
Baki
Sultanü'ş-şuara
Ziya Paşa
Terkib-i bent ustası
Sıkça Sorulan Sorular
Gazel ile kaside arasındaki fark nedir?
Her ikisi de aynı kafiye düzenine sahiptir (aa ba ca). Ancak gazel 5-15 beyitten oluşur ve aşk konusunu işlerken, kaside 33-99 beyit arasındadır ve övgü amaçlı yazılır. Kasidenin ayrıca nesib, girizgah, methiye gibi bölümleri vardır.
Rubai ile tuyuğ arasındaki fark nedir?
Her ikisi de dört mısradan oluşur ve aynı kafiye düzenine (aaba) sahiptir. Farkları kullandıkları aruz kalıbındadır. Rubai İran kökenli iken tuyuğ Türklere özgü bir nazım şeklidir.
Matla, makta ve beyt-ül gazel ne demektir?
Matla, gazelin ilk beytidir ve iki mısrası da birbiriyle kafiyelidir. Makta, şairin mahlasını kullandığı son beyittir. Beyt-ül gazel ise şiirin en güzel, en etkili beytidir.
Divan edebiyatında Türklere özgü nazım şekilleri hangileridir?
Şarkı ve tuyuğ, Türklere özgü iki nazım şeklidir. Şarkı bestelenmek için yazılır ve Nedim bu alanda zirveyi temsil eder. Tuyuğ ise Kadı Burhaneddin ve Nesimi'nin kaleminde en güzel örneklerini bulmuştur.
Sınav İpucu
YKS ve AYT edebiyat sorularında nazım şekilleri sıkça karşınıza çıkar. Özellikle kafiye düzenleri, beyit sayıları ve konularına dikkat edin. Bursa Türkçe özel dersi ile sınava hazırlığınızı hızlandırabilirsiniz.
Sonuç
Divan edebiyatı nazım şekilleri, yüzyılların birikimini taşıyan zengin bir geleneğin ürünüdür. Gazel ve kaside gibi beyit temelli formlardan şarkı ve rubai gibi dörtlük yapılarına, terkib-i bent gibi karmaşık bent sistemlerine kadar bu şekiller, Türk şiirinin en önemli miraslarındandır.
Bu nazım şekillerini öğrenmek, sadece edebiyat sınavlarına hazırlık için değil, kültürel mirasımızı anlamak için de değerlidir. Online edebiyat dersleri ile bu konuyu uzman eğitmenlerden öğrenebilirsiniz.
Klasik Şiirin Kapılarını Aralayın
Divan edebiyatı, sadece eski bir edebi gelenek değil, aynı zamanda dil, estetik ve düşüncenin en rafine örneklerini barındıran bir hazinedir. Bu hazineyi keşfetmek için hiç geç değil.
Görüşlerinizi Bizimle Paylaşın (0)