Fiilimsiler, bir fiile isim, sıfat ya da zarf yapma eki getirilerek oluşturulan; fiilden türediği hâlde kişi ve zaman eki alamayan sözcüklerdir. Üç ayrı grupta incelenir: fiili isim gibi kullandıran isim-fiil (mastar), fiili sıfat gibi kullandıran sıfat-fiil (ortaç) ve fiili zarf gibi kullandıran zarf-fiil (bağ-fiil).
Özel Ders Alanı
En İyi Dil ve Anlatım Öğretmenlerinden Ders Al
Bu üç yapı, günlük konuşmadan yazılı anlatıma kadar dilin her yerinde karşımıza çıkar. Bu yazıda her birinin eklerini, cümledeki görevini ve en sık karıştırılan noktalarını örnekleriyle ele alacağız.
Fiili isim gibi kullandırır. Ekleri: -ma, -mak, -ış
Örnek: okumak, gülüşü
Fiili sıfat gibi kullandırır, bir ismi niteler. Ekleri: -an, -dık, -acak, -mış
Örnek: koşan, kırılmış
Fiili zarf gibi kullandırır, iki eylemi bağlar. Ekleri: -ken, -ip, -arak, -dıkça
Örnek: giderken, koşarak
Fiilimsi Nedir? Fiille Arasındaki Fark
Fiilimsi, kökeninde bir eylem taşıyan ama fiil gibi çekimlenemeyen sözcüklere verilen addır. Bu sözcükler kişi eki (-im, -sin gibi) ya da haber kipi eki almaz; bunun yerine isim, sıfat veya zarf ekleri alarak farklı bir görev üstlenir. Bu yapı bilgisi konusu, lise müfredatında Dil ve Anlatım dersinin temel kazanımları arasında yer alır.
Fiilimsiler, tıpkı fiiller gibi olumsuzluk eki "-me/-ma" alabilir ve bir hareketi anlam olarak taşımaya devam eder. Örneğin "gelmeyen" sözcüğünde hem olumsuzluk hem de fiilimsi özelliği bir aradadır.
Fiilimsiler cümlede doğrudan yüklem olamaz; ancak isim-fiil ve sıfat-fiiller ek fiil (idi, imiş, ise veya "-dir") alarak yüklem görevi üstlenebilir. "İsteğim erken kalkmaktı." cümlesinde "kalkmaktı" sözcüğü isim-fiil "kalkmak" ile ek fiil "-tı" nın birleşiminden oluşur ve cümlenin yüklemidir.
Ek Bilgi
Sıfat-fiiller de ek fiil alarak yüklem olabilir: "Bahçedeki en güzel çiçek, sabah erkenden açandı." cümlesinde "açandı" sözcüğü sıfat-fiil "açan" ile ek fiil "-dı" nın birleşimidir. Zarf-fiiller ise bu ikisinin aksine hiçbir zaman yüklem olmaz, her zaman zarf tümleci görevindedir.
İsim-Fiil (Mastar) Nedir?
İsim-fiil, fiil kök ya da gövdesine "-ma/-me, -mak/-mek, -ış/-iş/-uş/-üş" eklerinden biri getirilerek oluşturulan; fiilin isim gibi kullanılan biçimidir. Diğer adı mastardır. Bu ekler eklendiği sözcüğü cümlede özne, nesne ya da tümleç görevinde bir isim hâline getirir.
Önemli olan nokta, isim-fiil ekini alan sözcüğün hâlâ bir eylem anlamı taşımasıdır. "Kitap okumak zihni dinlendirir." cümlesinde "okumak" bir nesneyi değil, bir eylemi adlandırır; bu yüzden fiilimsi sayılır.
Örnek Cümleler
- Kitap okumak, zihni dinlendirir.
- Onun gülüşü herkesi neşelendirir.
- Erken kalkma alışkanlığı sağlıklı bir yaşamın temelidir.
Dikkat
İsim-fiil ekini alan bazı sözcükler zamanla kalıcılaşıp gerçek bir isim hâline gelmiştir: dolma, kazma, çakmak, dondurma gibi sözcükler artık birer nesne adıdır ve eylem anlamı taşımadığı için fiilimsi sayılmaz.
Sıfat-Fiil (Ortaç) Nedir?
Sıfat-fiil, fiile sıfat yapma eki getirilerek oluşturulan; bir varlığı niteleyen ama aynı zamanda bir yan cümlecik kuran sözcüktür. Diğer adı ortaçtır. En yaygın ekleri "-an/-en, -ası/-esi, -maz/-mez, -ar/-er (-ır/-ir), -dık/-dik (-duk/-dük), -acak/-ecek, -mış/-miş (-muş/-müş)" şeklinde sıralanır.
Sıfat-fiiller, niteledikleri isim ile birlikte küçük bir yan cümle oluşturur; bu yüzden hem sıfat hem de fiil özelliği taşıdıkları kabul edilir.
Örnek Cümleler
- Sabah erken kalkan öğrenciler derse daha hazırlıklı gelir.
- Bitmeyen bir hikâye gibiydi.
- Bu, daha önce hiç görülmemiş bir manzaraydı.
Dikkat
Bir sıfat-fiil, nitelediği isim cümleden düştüğünde hâl eki veya çoğul eki alarak isim gibi kullanılabilir; buna adlaşmış sıfat denir. "Gelenler otursun." cümlesinde "gelenler" sözcüğü aslında "gelen kişiler" anlamındadır ve çoğul eki almıştır.
Zarf-Fiil (Bağ-Fiil) Nedir?
Zarf-fiil, fiile zarf yapma eki getirilerek oluşturulan; bir eylemi başka bir eyleme bağlayan ve cümlede zarf tümleci görevinde kullanılan sözcüktür. Diğer adı bağ-fiildir. Yaygın ekleri arasında "-ken, -alı, -madan, -ince, -ip, -arak, -dıkça, -e...e, -r...maz, -casına, -meksizin" sayılabilir.
Zarf-fiiller, bir cümledeki iki eylemi zaman, sebep veya durum bakımından birbirine bağlayarak ayrı bir cümle kurmadan anlam zenginliği sağlar.
Örnek Cümleler
- Eve gelirken markete uğradı.
- Ders çalıştıkça başarısı artıyor.
- Kapıyı açar açmaz içeri girdi.
Üç Fiilimsi Türünün Karşılaştırması
| Tür | Diğer Adı | Yaygın Ekler | Cümledeki Görevi |
|---|---|---|---|
| İsim-Fiil | Mastar | -ma/-me, -mak/-mek, -ış/-iş | Özne, nesne, tümleç |
| Sıfat-Fiil | Ortaç | -an/-en, -dık, -acak, -mış | Sıfat, adlaşınca isim |
| Zarf-Fiil | Bağ-Fiil | -ken, -ip, -arak, -dıkça | Zarf tümleci |
Fiilimsileri Ayırt Etmenin Pratik Yolları
Bir sözcüğün fiilimsi olup olmadığını anlamak için aşağıdaki dört adımı sırayla uygulamak işi kolaylaştırır.
- Sözcüğü çekimlemeyi deneyin. Kişi eki (-im, -sin) veya zaman eki (-di, -yor) alabiliyorsa fiilimsi değil, doğrudan fiildir.
- Sözcüğü cümleden çıkarın. Anlam bir yan cümle kaybı gibi bozuluyorsa, muhtemelen bir yan cümlecik kurmuştur.
- Sözcüğün somut bir nesneyi mi yoksa hâlâ bir eylemi mi anlattığına bakın. Nesne anlatıyorsa (dolma, kazma gibi) kalıcılaşmış bir isimdir.
- Ekten önce gelen kökün gerçekten bir eylem bildirip bildirmediğini kontrol edin (git-, gül-, aç- gibi).
Sık Karıştırılan Noktalar
Sıfat-fiil eki "-dık/-dik", birinci çoğul şahıs geçmiş zaman çekim ekiyle sıklıkla karıştırılır. "Dün sinemaya gittik." cümlesinde "gittik" bir fiildir ve kişi eki taşır. "Gittiğimiz sinema kapanmış." cümlesinde ise "gittiğimiz" bir sıfat-fiildir ve "sinema" sözcüğünü niteler; bu ayrımı netleştirmek genellikle cümlenin ögelerine bakmayı gerektirir.
Benzer bir karışıklık isim-fiil ekleri için de geçerlidir: bir sözcük isim-fiil eki taşısa bile, artık kalıcı bir nesneyi adlandırıyorsa (çakmak, dondurma gibi) fiilimsi sayılmaz. Bu ayrımı yaparken sözcüğün cümledeki anlamına odaklanmak en güvenilir yöntemdir.
Sınavlarda ve Günlük Hayatta Fiilimsiler
Fiilimsiler, Türkçe dersinin yapı bilgisi konuları arasında yer alır ve ortaokuldan liseye kadar düzenli olarak işlenir. Edebi metinlerde cümleyi uzatmadan anlam yoğunluğu sağladıkları için okuma parçalarının anlaşılmasında da doğrudan rol oynarlar.
Fiilimsi sorularının çoğu, aslında bir cümle türünü ya da yapısını ayırt etmeyi gerektirdiği için konuyu tek başına değil, cümle bilgisiyle birlikte çalışmak daha sağlıklı sonuç verir.
Sonuç
Fiilimsiler; isim-fiil, sıfat-fiil ve zarf-fiil olmak üzere üç ayrı yapıyla fiilleri isim, sıfat ve zarf gibi kullanmamızı sağlar. Eklerini ve cümledeki görevlerini ayırt edebilmek, hem yazılı anlatımı güçlendirir hem de sınav sorularını çözme hızını artırır.
Konuyu tekrar tekrar örneklerle çalışmak, fiilimsileri kalıcı şekilde öğrenmenin en etkili yoludur. Türkiye'nin farklı illerinde pek çok öğrenci bu tür yapı bilgisi konularını birebir bir öğretmenle pekiştirmek istiyor; örneğin İzmir Türkçe özel dersi veya Konya Türkçe özel ders gibi seçenekler bunu bol örnekle desteklemenin pratik bir yolu olabilir.
Unutmayın
Bir sözcüğün fiilimsi olup olmadığına karar veremediğinizde önce çekimlenip çekimlenemediğine, sonra da cümledeki görevine bakın. Bu iki soru, üç türü de birbirinden ayırmak için çoğu zaman yeterlidir.
Görüşlerinizi Bizimle Paylaşın (0)